Nhân có bạn ngày hôm qua hỏi về chuyện dịch thuật, mình viết một bài chia sẻ quan điểm cá nhân về chuyện dịch, và kèm theo một số mẹo nhỏ. Hy vọng mang lại được chút bổ ích cho các bạn có ý quan tâm.

Nhìn chung, dịch được chia ra thành 2 dạng là biên dịch - tức là dịch viết (translation) và phiên dịch - tức là dịch nói (interpretation). Bài này chỉ giới hạn trong phần biên dịch.

Bản thân mình đã đi biên phiên dịch nhiều năm, và cũng có kinh nghiệm trong việc huấn luyện các bạn trẻ có ý thích tập tành biên dịch. Trong suốt quãng thời gian đó, mình thấy đa số các bạn khi mới bắt đầu đều có một lỗi chung. Hổng phải là dở tiếng Anh, mà là dở tiếng Việt.

Để Mị nói cho các bạn nghe, có 3 mức độ tự do khi biên dịch, là metaphrase (dịch từng chữ), paraphrase (dịch ý), và imitation (phỏng dịch). Hãy cùng xem ví dụ dưới đây:

"The Supplier, therefore, hereby expressly agrees to promptly disclose all such inventions, designs or discoveries or computer software to A."

• Dịch từng chữ: Bên cung ứng, do đó, ở đây đồng ý ngay lập tức tiết lộ tất cả các phát minh, thiết kế hay khám phá hay phần mềm máy tính cho A.

• Phỏng dịch: Do đó, bên cung ứng đồng ý cung cấp thông tin kỹ thuật cho A.

• Dịch ý: Do đó, bên cung ứng đồng ý cung cấp thông tin về tất cả các phát minh, thiết kế, khám phá hay phần mềm máy tính cho bên A.

Bạn thích kiểu dịch nào hơn? Rõ ràng nếu bạn dịch từng chữ thì câu dịch không còn "thuần Việt" nữa, đọc sẽ rất gượng, và là một câu dịch thất bại.

Nhiều bạn cứ chăm chăm câu gốc có sao thì câu dịch cũng phải y chang như vậy. Ồ không, không nhất thiết phải cứng nhắc như vậy.

Nhiệm vụ của người dịch là chuyển tải trọn vẹn ý nghĩa và sắc thái diễn đạt của câu gốc đến cho người đọc, và phải diễn đạt hay, diễn đạt "thuần túy" và "tự nhiên" bằng ngôn ngữ dịch. Cho nên biết cách cân bằng giữa 3 mức độ tự do trên giúp người dịch có được sự "uyển chuyển" cần thiết để dịch tốt.

Cũng vì "sự uyển chuyển" mà người biên dịch giỏi phải biết chơi chữ, biết sắp xếp thứ tự từ như thế nào để người đọc cảm nhận đúng những gì tác giả gốc muốn truyền tải. Ví dụ trong các câu tiếng Việt sau, bạn thấy câu nào để lại ấn tượng mạnh nhất?

• Cũng khúc sông này, năm Giang mười tuổi, má Giang chết.

• Năm Giang mười tuổi, má Giang đã chết cũng tại khúc sông này.

• Cũng khúc sông này, má Giang chết năm Giang mười tuổi.

Và nếu muốn nhấn mạnh, thì bạn sử dụng câu nào dưới đây?

A. It is important that you contact them to make a housing application and let them know your needs.

B. That you contact them to make a housing application and let them know your needs is important.

Ở đây có một khái niệm gọi là "end-weight", tức là cái gì mà bạn cho là quan trọng, muốn tạo điểm nhấn, thì hãy để ở cuối câu. Thông tin cũ (ít quan trọng hơn) dẫn ở trước, thông tin mới (quan trọng hơn) để ở sau.

Người dịch được là người phải giỏi cả hai ngôn ngữ (không phải cứ là người Việt thì sẽ giỏi diễn đạt bằng tiếng Việt). Người dịch giỏi là người biết dành thời gian ngắm nghía và chiêm nghiệm những điểm khác biệt tinh tế trên. Không có thành công nào mà đến ngay một sớm một chiều. Muốn biên dịch tốt thì phải dành công sức tập tành viết lách.

Đôi khi để chuyển tải sắc thái của câu gốc, chúng ta có thể thêm một số từ. Chuyện này tùy vào bạn hiểu ý đồ của tác giả đến đâu. Ví dụ: "During the past year we have already sold 30,000 dolls." có thể dịch là "Trong năm qua chúng tôi bán được 30,000 con búp bê." hoặc nhấn mạnh hơn với "Chỉ trong một năm qua chúng tôi đã bán được tới 30,000 con búp bê."

À vâng, rõ ràng là câu gốc không có "up to 30,000 dolls" hoặc những cấu trúc đại loại thế. Nhưng nếu ngữ cảnh là một ông giám đốc hồ hởi khoe về thành tích của công ty, và chữ "already" nằm chễm chệ thế kia, thì chuyển tải sắc thái tự hào ấy bằng vài từ nhấn mạnh chắc cũng không quá đâu nhỉ?

Hồi lâu lắm rồi, hồi mình còn là sinh viên y ngây thơ và đầy mơ mộng, mình có dịp nọ ngồi ăn chung với một thầy giỏi ngoại ngữ có tiếng trong trường y (và hiển nhiên là một cây phiên dịch cự phách). Đang ngồi ăn ngon lành, thầy chỉ dĩa cá đã rỉa hết thịt trước mặt mình rồi hỏi:

• Em có biết xương cá tiếng Pháp là gì không?

Mình ngơ ra. Rõ ràng là mình biết, rõ ràng là mình có biết. Nhưng lâu quá không ôn mình quên mất tiêu rồi.

Thầy thấy mình "đứng hình mất 5 giây" nên giải cứu:

• Là arête đó. Tiếng Anh là fishbone, tiếng Pháp là arête. Không sao không sao.

Chuyện ấy đến bây giờ mình vẫn nhớ. Từ bữa ấy mình rút ra được rằng những người giỏi ngoại ngữ siêu hạng lúc nào cũng tạo điều kiện cho chính bản thân mình ôn tập. Mọi lúc, mọi nơi.

Kỹ thuật dịch và chuyện hay ho thì nhiều mà chữ mình viết thì có bấy nhiêu thôi.

Mình chỉ muốn khuyên các bạn trẻ khi tập tành biên dịch nên nhận hết mọi cơ hội mà mình có, dù đó là dịch 1 trang A4 đặc nghẹt chữ đổi lấy 25K ăn xôi gà lạp xưởng. Dịch cẩn trọng và có tâm vào, nhìn ngắm bản dịch của bản thân, rút ra những bài học cho riêng mình. Học thêm từ vựng của các chuyên ngành khác, học cách diễn đạt sao cho người khác dễ hiểu. Rồi những bước đầu tiên ấy sẽ cho bạn kinh nghiệm và điểm cộng trên CV. Rồi một lúc nào đó công lực đã tăng, giá trị chúng ta có thể tạo nên cho bên cần dịch cũng tăng lên thì thu nhập cũng theo đó mà cải thiện.

Còn bây giờ muốn thử sức mà không biết tìm nguồn việc ở đâu hả? Ờ thì gia nhập những nhóm như "Biên - phiên dịch tiếng Anh | Vietnamese translators and interpreters" nè, lâu lâu có người đăng tin tuyển dụng thì lăn lê vào mà làm nè.

Cơ mà nói gì thì nói, dịch cũng là một công việc lắm nhiêu khê.